ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАРИХИ-МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ

КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЛАРЫНА АРНАЛҒАН ЕСКЕРТКІШТЕР

Baxa — Mon, 07 May 2012 09:06:16 GMT

ЖУАЛЫ АУДАНЫНДАҒЫ КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЫ ДАҢҚТЫ БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫНЫҢ ЕСКЕРТКІШІ ЖӘНЕ МҰРАЖАЙЫ

Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Қайрат ауылында орналасқан.

1941-45 Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 50 жылдығына 1995 ж. 9 мамырда ашылған. Бауыржан Момышұлы (1910-82), қазақ жазушысы, Кеңес Одағының Батыры (1990, қаза болғаннан кейін). Жуалы ауданында туып-өскен, мұғалім, қаржы салаларында жұмыс істеген. 316-ыншы (8-ші гвардиялық) Панфилов атқыштар дивизиясының құрамындағы Мәскеуді ерлікпен қорғаған мүшесі. Мәскеу түбіндегі шайқаста батальонды басқарып, маңызды участок Волоколамск тас жолындағы қорғанысты үйлесімді ұйымдастырды. Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары - полк дивизия басшысы болды. Соғыстан кейін осы академияда дәріс берді. 1956 ж. - отставкадағы полковник. Ұлы Отан соғысы туралы бірқатар туындылардың авторы. Оның «Біздің от-басымыз», «Артымызда Москва» (1958), «Генерал Панфилов» (1963), (Абай атын. Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығын 1976) атты кітаптары кеңінен танымал және бірнеше рет әлем халықтарының тілдерінде қайта шығарылды. Б. Момышұлы Отан соғысының 1-дәрежелі орденімен, Ленин, Қызыл Ту, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі», екі мәрте Қызыл Жұлдыз орденімен, кептеген медальдармен марапатталған. Музей ғимараты 1991-95 соғылған, (архитекторы Т. Жылыбаев). Бірқабатты Г-тәріздес жоспардағы көлемі монометті темір-бетон қызғылт қабыршақтармен қапталған. Автордың ойлап табуымен фасад ашылған кітап түрінде шешілген. Кіре берісте - қаламұшты бейнелейтін деталь бар. Ішкі жоспарлау үлкен экспозициялық зал мен бірнеше қызметтік жайда түрады. Мұражайда батырдың тек заттары, соғыс жылдарының жылнамасы кітаптар, Б. Момышүлының өмірі мен қайраткерлігі, оның отбасы, Ұлы Отан соғ. қатысушы-жерлестері туралы фотоматериалдар жиналған мұражайға кіре берісте Б. Момышұлының ескерткіші орнатылған. 2000 ж. мұражай территориясына ауыстырылды. 1989 ж. салынған, авторы И.И. Шорохов. Қызыл мыстан жасалған бюст мәрмәр плиталармен қапталған бетон тұғырға орнатылған. Мүсін портреттік ұқсастықтағы ұстамды иілімді ұстамды нақышта жасалған. Б. Момышұлы полковниктің әскери кейпі мен папахада бейнеленген. Бюсттің биіктігі 1,5 м, тұғыры 2,15 м.

КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЫ СУХАМБАЕВ АҒӘДІЛ ЕСКЕРТКІШІ

Жақаш ауылының орта мектебінің алдында орналасқан. Географиялық коорди¬наттары 42 T 716409 4776022. 1975 жылы фашистік Гер¬маниямен болған соғыстағы Жеңістің 30 жылдығына орай тұрғызылған. А. Сухамбаев (1920-1944) Байзақ ауданы Қарасу ауылында туып-өскен. Ұлы Отан соғысы майда¬нында 1941 жылы қазан айынан, 3 Белорус майданының 31 армиясы, Қызылтулы 174 Борисовск атқыштар ди¬визиясы, Қызылтулы 628 Гродненск атқыштар полкінің 1-батальонының бөлімше командирі. Белоруссияны, Литва мен Польшаны азат ету ұрыстарына қатысқан. 1944 жылы Пруссиямен шекарадағы Стшельцовизка де¬ревнясы (Польша) жанында білдіртпестен жау жағының алдыңғы жағына өтіп, кеудесімен жаудың амбразурасын жапқан, өз өмірін қиып, бөлімнің ұрыс тапсырмаларын ойдағыдай орындады. Батыр аты өз туылган колхозға, оқыған мектебіне берілді. Бетон ескерткіш пирамида тектес тұғырда тұрған бюсттен тұрады. Композиция – тұрақты, мүсіннің пластикасы – ұстамды, батырдың кескінін толық берген. Бюсттің биіктігі – 0,8 м, тұғыры – 1,8 м. Тұғырдың үстіңгі жағында екі мемориалды мәрмәр тақтайлар монтаждалған. Бірінде аты мен өмір сүрген күні, айы, жылы қашалған, екіншісінде қазақ тілінде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының А. Сухамбаевқа қаза болғаннан кейін (1945) Кеңес Одағының Батыры атағын беру туралы шешімінің мәтіні жазылған.

Кеңес одағының батыры-панфиловшы Н.И.Белашов ескерткіші

1963 ж.

Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Қордай ауылының орталығындағы алаңда орналасқан. Ескерткіш 1963 ж. Кеңес Одағының Батыры, панфиловшы Н. Н. Белашовқа тұрғызылған. Белашов Н.Н. (1911-41), Жамбыл облысы, Қордай (Георгиевск) ауданында туып-өскен. Майданда 1941 ж. шілдесінен 316-шы - атқыштар дивизиясы 1075-інші атқыштар полкының 4-ші ротасының құрамында қатардағы жауынгер 16-шы қарашадағы 1941 ж. Дубосеково разъезінде (Волоколамск ауд. Мәскеу обл.) 28 гвардияшы-панфиловшылар құрамындағы көптеген қарсыластардың танктері мен жаяу әскерлерін атқылауда болған ұрыста қаза болды. Қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры (1942) атағы берілді. Волоколамск ауд. Немедово дер. бауырластар зиратында жерленген. Батырдың есімімен Қордай мен Үлкен Сұлутор а. (б. Қордай, одан кейін Павловска) кешелер, мектептер аталған. Ескерткіш бетоннан жасалған, гранитпен қапталған тұғырдағы бюсттен тұрады. Белашов фурашка мен ақшатыр жадағайда маңғаз қалыпта қарапайым, ақ жарқын, шаруа кейпінде бейнеленген. Авторларға батырдың ішкі жан дүниесі дәл берілген. Тұғырға батырдың есімі мен өмір сүрген жылдарының айы, күні қашалып жазылған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 3,1 м.

Кеңес Одағының Батыры С. Естемесов бюсті

1975 ж.

Жамбыл облысы, Шу ауданы, Естемес ауылы орта мектептің алдындағы алаңда орналасқан. С. Естемесов (1919-1943) - Совет Одағының Батыры, Шу ауданында туылған, осы жерде өз еркімен майданға аттанған. Калинин майданының 39 армиясында. 134 атқыштар дивизиясы, 515 атқыштар полкінің пулеметті бөлім_басқарды. 1943 қыркүйекте көптеген фашистердің кезін жойып Смоленск обл. Духовщин ауд. Дольшино дер. түбінде болған шайқаста көзге түсті. _ Конопляники дер. қасында жау тылына кіріп, жаудың станокты пулеметін - қарсыластар тобын жойды. Оның қаруын пайдаланып атысты ашты сөйтіп шайқастың табысты аяқталуына жол ашты. 4.06.1944 С. Естемесовке Совет Одағының Батыры берілді. Ленин орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталды. 1944 қыркүйекте хабарсыз кетті. Батырдың бюсті қызғылт-сұр граниттен қашалып жасалған. Бетон тұғыр майда қиыршақты сылақпен сыланған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 2,5 м. Скульптура қарапайым түрде бет келбетін жеткізген. Тұғырдың қуысында алюмини табағынан мемориалды тақта қойылған. Онда қазақ және орыс тілдерінде аты-жөні, дәрежесі, өмір даталары жазылған.

Кеңес Одағының Батыры С. Шакировтың бюсті

1978 ж.

Жамбыл облысы, Шу ауданы, Мойынқұм ауылынан 2 шақырым әрі, Шу-Мойынқум автотрассасының бойында орналасқан. 1978 ж. Шакиров С. зираты басына орнатылды. Скульпторы Н. Курганский. Садт Шакиров (1922-1977) - Совет Одағының Батыры, Талас ауданында туылған. Майданда 1943 ж. 106 Забайкал атқыштар дивизиясының Аргун атқыштар полкінің 1 батальонының құрамында болды. Сөйтіп жау әскерінің тірек пунктіне баса көктеп кіріп, қызыл туды тікті. 30.10.1943 С. Шакировке Совет Одағының Батыры атағы берілді. Соғыстан кейін ҚКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірді (1950). Әртурлі әкімшілік және партиялық қызметтер атқарды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Даңқ белгісі» ордендерімен және медальдармен наградталды. Ескерткіш қордай гранитінен жасалған, тұғырдың үстінде тұр, бет жағы жылтыратып еңделген, қалған жері «бучарду» әдісімен - жыртық гранит - өнделген. Бюстінің биіктігі 0,7 м, тұғыр - 2 м.

Облыс ескерткіштерін қорғау

Baxa — Fri, 04 May 2012 08:43:36 GMT

Облыс ескерткіштерін қорғау

1. Ескерткіштер тізімі туралы бірер сөз

Бүгінгі күні облыс бойынша мемлекеттік тізімге алынған ескерткіштердің жалпы саны 741 болса, олардың 28-і республикалық, 713-і жергілікті дәрежедегі тарихи-мәдени ескерткіштер, сонымен қатар, жылда жаңадан алдын-ала тізімге алынатын ескерткіштер анықталып, тізім саны жаңартылып отырады.

1. Қостөбе қалашығы (Байзақ ауданы.)

3. Бектөбе қалашығы (Жамбыл ауданы.)

3. Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Жуалы ауданы).

4. Георгиевск қалашығы (Қордай ауданы).

5. Аспара қалашығы (Меркі ауданы).

6. Жазылбек Қуанышбаев ескерткіші (Мойынқұм ауданы).

7. Ықылас Дүкенұлы зираты (Сарысу ауданы).

8. Ақкесене бекінісі (Талас ауданы).

9. Абсент жылқысының ескерткіші (Т.Рысқұлов ауданы).

10. Жайсаң ғұрыптық-мемориалдық кешені (Шу ауданы).

11. Бәйдібек батыр ескерткіші (Тараз қаласы).

Қорғау тақтасын орнату жұмысы

(Автор Б.Устаев)

Көкбастау құпиясы

gladiators — Fri, 04 May 2012 05:58:53 GMT

Көкбастау құпиясы

Әр бұлақтың өз иесі, егесі болады, дейді халық ұғымы. Біз айтқалы отырған Теріс елді мекенінде орналасқан Көкбастау бұлағы орта ғасырларда сол маңда жасаған көне шаһар Баркубас қаласын сумен қамтыса керек. Оған жер астынан табылып жатқан қыш құбырлар дәлел. Ал, бүгінде ел табынатын Әулие бастауының біріне айналған – Көкбастау ауылдың оңтүстік қыр жақ бетіндегі жыра қолтығында қайнап жатыр. Аумағы шағын ғана бұлақ сырттан қарап тұрған жанға көз секілді көрінеді. Тура адамның көз қарашығы тәрізді – ортасы қайнар, айналасы ақ керіш, жағасы кірпік тәрізді көгеріп жатыр. Суы таза, мөлдір, бал татиды. Әрі шипалы - асқазан, өт, бауыр, жалпы, ішкі ағзаларға дауа, бала көтермеген әйелдер мен жолы болмай жүргендерге септігі тиеді, дейді айтушылар. Түркістан өңіріндегі Әулие бастаулармен де байланысы бар деген болжам айтылады ел ішінде. Бастау иесі жалғыз көзді, арқасында жалы бар шолақ құйрық айдаһар көрінеді. Ол тек арқалы, Әруақты кісілердің көзіне көрінеді-мыс. Ол сондай-ақ, су бетінде әр түсті бейнелер беру арқылы да аян береді екен. Оның құдіретін кез келген қарапайым адам да көре алады. Басына барғанда құран оқып, мұқият су бетіне зер сала қарап отырса, түлеп сыпырылып түскендей, жылан терісінің әрбір бөлігін, тор көзін анық байқауға болады. Ол жылжып бұлақ аумағын толық алып, көз алдыңнан тірі жыландай өтіп жатады. Сол көріністі көрген адам өзі-ақ тәубаға келе береді. Бастауға байланысты аңызда көп. Соның бірі ел 50 жылдары оның Оңтүстік бетінен су жүретін тоған қазып жатыпты. Үлкендер кетпендерін құлаштай сермеп топырағын сыртқа атып, жас балалар бірін-бірі қуып топырақ үстінде мәре-сәре болып ойнап жатқанында шығыс беттен ақ киімді, ақ түйелі адам көрінеді. Бет алысы осы жақ. Ол келе бұлақ басына түседі. Ел оның түскенін көрсе де «түйемен қыдырып жүрген біреу болар су ішуге келген» деп аса мән бермесе керек. «Ойбай жаңағы түйелі ақ адам жоқ болып кетті, бастауға түсіп кетті ме?» - деп бір әйел байбалам салғанда ғана барып жұрт елең етіпті. Ер кісілер кетпендерін тастай салып бұлақ басына жетеді. Бұлақ қаннен-қаперсіз буырқанып, бұрқылдап, құм атып қайнап жатыр. Маңында түйелі адамның болғанын айғақтар із, не бір белгі жоқ. Жұрт ойы сан саққа жүгіреді. Не жұмбақ, не сыр. Әлде бастау иесі өзінің бар екенін сездіріп қойғысы келді ме? Ертеңіне қой сойылып, құдайы таратылады. Бастау басына жан-жақтан тәубә етіп келушілер көп. Бәрі де Аллаға сиынып, бұлақтан су ішіп денсаулығын жақсарту үшін тілек тілеп келеді. Онда Ана есімді шырақшы жүреді. Ол бір күні су табынынан Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде тұрған тайқазаннан әлдеқайда үлкен қазанның төңкеріліп жатқан сұлбасын көреді. Анаға бұл бір жаманаттан хабар беріп тұрғандай көрінеді. Бұлақ басына келушілермен ақылдаса келіп, ол қан шығарып, қазан көтеріп Көкбастау басында құдайы береді. Аллаға төңіректегі елдің басына түскелі тұрған ауыртпалықты жеңілдетуін сұрап жалбарынады. Жөсөспірімдерді тәубаға келтіре көр, деп тілек тілейді. Бұл кезде сол төңіректегі ауыл балалары арасында жанжал туып, өзара нақты келісімге келе алмай, «разборка» жиі жүріп жатқан. Олардың бұл қақтығысулары ел-жұртты да бей-жай қалдырмағаны анық. «Әй, бұлар түбі бірнәрсе көрмей тынбас, тегін емес», - деп сәуегейсінгендер де жоқ емес. Әйтсе де, шайтан арбауына түскен ұрпақты арашалау Әулие -әмбилердің үлесіне тигендей ме? Маңайдағы өзге Әулиелерде тыныш жатсын ба? Ананы мазалады. Енді шырақшы басы жастыққа тисе болды, Қаратау қойнауындағы Атабастаудың түбінде тұрған қара ағашты көретін болды. Бейне, жеті қат көкке көтеріліпті. Қасына Атабастау маңындағы қара ағаш келіп орнай қалыпты. «Бұл неге мұнда тұр», деп таңданады Ана. Бұтақтары шайқалып, қабырғасынан жас тамшылап тұр. Оянып кетсе түсі екен. ... Түсі өңге айналғандай ма? Көкбастау, Атабастаудың күйттегені ұрпақ амандығы екен. Ауа райы күрт суытты. Өзенде буырқанып жатты. Алдын ала екі ауыл жастары уәде байласып, уақыт белгілеседі. Бір жағы ерте келіп, қарсы бетті бейбіт келісімге шақыруға ниеттенген еді... Арғы беттегі ауыл балалары өздерінше бір қауым. Олар сол күнгі «разборкаға» сақадай сай дайындалып, мұздай қаруланып келеді. Шынжыр-сойылдарын білеп, аспанға мылтық атып, шыға келгенде, өзі аз, әрі достасу ниетімен келген бергі біттің балалары тұра қашады. Кенет, найзағай жарқылдап қап-қара түнгі аспанды тіліп, беймәлім ақ жолақ пайда болады. Сол ақ таңба табиғаттың біз біле бермейтін бір құпиясы іспетті. Оған ешкімнің мән бермесі бесенеден белгілі. Сол түні қашқан балалардың арасында жүгіріп келе жатқан Бақұл деген бала сол жолақтан ағып бара жатқан өз жұлдызын көргендей болды. Кенет, аяғы шалынып көпір жарықшағынан суға гүмп ете түсті. Қара ағаштың басынан көк шыбық үзіліп түсті. Жан қиылды, жұлдыз ақты. Өзге шыбықтар салбырап, тұңғиық ойға батты. Артынша елге ес кірді. Көкбастау басында қазан көтерілді, құдайы таратылды. Содан кейін бұл аймақта жасөспірімдер арасындағы төбелес пышақ кесті тиылды. Шырақшының айтуынша, ел басына төнген ауыртпалықты Бақұл-боздақ көтеріп кетті, дейді.

Марат Құлибаев, Жуалы ауданы.

Бақалы ауылы.

Байланыс телефоны: 8 (72635) 2-14-82.

Ұялы тел: 8 777 9439107.

«Төрткүл – XI -XIII ғ.ғ.» керуен-сарай кешені

gladiators — Mon, 23 Apr 2012 05:14:34 GMT

Тараз қаласы, Сүлейменов көшесі бойындағы ортағасырлық

«Төрткүл – XI -XIII ғ.ғ.» керуен-сарай кешені

Сонау көне заман соқпақтары сорабынан сүрінбей өтіп, қазіргі халық тарихына айналған көне мұралардың айғағын ашып зерттеу әрбір саналы азаматтарымыздың қарызы мен парызы. Біздің халқымызға нешеме ғасырлар сыйлаған ғаламат тарихи мұраларға мемлекетіміз тәуелсіздікке жеткеннен кейін ғана қол жеткізудің реті келді.Тұлпар шапса тұяғы, сұңқар ұшса қанаты талатын самсаған сары далада құнды тарихи-мәдени мұра ескерткіштеріміздің мен мұндалап тұрғаны қаншама?! Тарихи деректерге жүгінетін болсақ, қазіргі таңда қазақ даласында жиырма бес мыңнан астам тарихи-мәдени ескерткіштер болса, осынау мұралардың мыңнан аса жәдігерлері Жамбыл облысы аумағында жатқандығын тарихымыз дәлелдеп отыр. Жалпы, әр халық өз тарихын біліп, одан сабақ алып, бүгінін бүтіндейді. Осылайша елдің елдігін сақтап, болашаққа бағдар беретін тура жол – қазақ жерінде орын тепкен бабалардан қалған тарихи-мәдени ескерткіштеріміз. Облыс өңірінде мұндай сақ, үйсін, ғұн, түркі секілді дәуірлерден қалған тарихи архитектуралық ескерткіштер, обалы қорымдар, ортағасырлық қала-кент орындары көптеп кездеседі. Естереңізде болса Елбасының қолдауымен 2004-2006 жылдарға арналған қазақ жеріндегі тарих және мәдениет ескерткіштерін қоғам игілігіне айналдырып, туған тарихы мен халқын сүйетін ұрпақ тәрбиелеу мақсатында Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы қабылданған болатын.Аталған Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы тарих ғылымының дамуына айтарлықтай өз үлесін қосты. Қазақ тарихының көне замандардан бергі бүгінге дейін бес томдық тарихы жазылды. Қытай, Ресей, Түркия, АҚШ және Еуропаның т.б. елдерінен еліміздің тарихы жөнінде 5 мыңға жуық қолжазбалар мен тарихи дереккөздер сатылып алынды.«Мәдени мұра» бүгінде халқымыздың жадынан, тарихынан бөлінбейтін ұғымға, руханиятымыздың байтақ қазынасына, ұлтымыздың ұйтқысына айналды. Төрткүл дүниеден шашылған мұраларымыз жиналып, тарих қойнауына көмілген асылдарымыз ашылып тарихымыз түгенделе бастады. Осылайша жадымыздың жаңғырып, ұлттық, отаншылдық, патриоттық сезіміміздің орныққандығының бір белгісі деп айтуымызға болады.Жамбыл облысы көлемінде «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында біршама ауқымды іс-шаралар атқарылып жатқандығы баршамызға мәлім. Осы бағдарламаны басшылыққа ала отырып игілікті істердің біршамасына Жамбыл облысы әкімдігі мәдениет басқармасы «Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясы» қызметкерлері мұрындық болуда.Өткенге көз жүгіртер болсақ, Ұлы Жібек жолы – адамзат тарихының дамуында біздің эрамызға дейін II ғасырда Батыс пен Шығысты байланыстыратын құрылық аралық жол ретінде қызмет еткен. Алғашқы кезде Жібек жолы батыс елдерге жібек шығару үшін қызмет етті, алдымен Римнен Византияға, Иранға, Индияға, кейінен Араб халифатына, Европаға және Русьқа т.б. елдерге өндірілген тауарлар тасымалданды. Осылайша матери және рухани мәдениеттің дамуына да ықпал етті. Осы іспеттес керуен жолдарының бірегейі тоғыз жолдың торабына орналасқан ортағасырлық қалалардың ішіндегі ежелгілерінің бірі – Тараз қаласының Сүлейменов көшесінің батыс бөлігінде орналасқан көне дәуірдегі көшпенділер тарихынан көп деректер беретін бірден-бір тарихи «Төрткүл XI-XIII ғғ.» қалажұрты. Қала сауда жолының бойында кіші және үлкен керуендердің белгілі бір уақытта аялдауы үшін арнайы бой көтерген сәулеттік құрылыстардың бірі. Мұндай құрылыстар археологиялық барлау, зерттеу аясын тыс қалмады. Қазба жұмыстары сонау 1983-1985 жж. жүргізіліп , «Ескерткіштер жинағын» жасау мақсатында Қазақ ҒА тарих, археология және этнография институтының археологиялық экпидициясы К.М.Байпақовтың жетекшілігімен зерттеліп, нәтижесінде, жинаққа XI-XIII ғғ. ескерткіш ретінде енгізілген. Уақыт өте 2008 жылы осы «Төрткүл XI-XIII ғғ.» қалажұртына археологиялық қазба жұмыстары қайта жаңғыртылып, Жамбыл облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекция» қызметкерлері Ә.Марғұлан атындағы археология институты, Алматы қаласының «Археологиялық экспертиза» ЖШС-мен бірлесе облыс бюжет есебінен қарастырылған 10 млн. теңгені тиімді игере отырып жүзеге асырды.Қазба барысында бүгінгі қаланың орнындағы бізге жеткен қорғаныс дуалдарының қалдықтары, түрлі қыш ыдыстар, арабша жазуы бар мыс тиындар, жебе ұштары, үзеңгі секілді ат әбзелдері, бөлмеде орналасқан қазан ошақтары, сақтау қоймалары ғылыми айқындалып, қалашық ғасырлар бойы Ұлы Жібек жолы бойында сауданың қайнаған қызу ортасы болғандығына толықтай куә бола алады.Бұл аумақта 2009 жылы ІІ-ші кезеңі, 2010 жылы ІІІ–ші кезеңгі археологиялық ғылыми-қазба жұмыстары жалғасын тауып жатыр. Келешекте бұл жерден халық назарына таңдай қақтырарлық мағлұмат бергенінен, әліде бередісі көп. Осындай ескерткіштерімізді аспанасты музейіне айналдырып, кластерлік туризмді дамытуды облыс әкімшілігінің қаржы бөліп қолдау көрсетуі төл тарихымыз бен мәдениетімізге деген сый-құрметінің белгісі. Ғасырлар бойы қожалық етіп, ұрпақ өрбітіп, елін-жерін қорғаған бабаларымыздың бізге аманат етіп қалдырған бай мұраларымыз бен облысымызда орналасқан тарихи-мәдени ескерткіштерімізге жанашырлық танытып, аса ыждақаттылықпен қарып көңіл бөлгеніміз абзал.

Қ.К.Дәурембеков

Ақ Кесене аңызы ( Х-ХІІ, ХҮІІ ғ.ғ)

gladiators — Mon, 23 Apr 2012 03:33:27 GMT

Ақ Кесене аңызы
( Х-ХІІ, ХҮІІ ғғ)

Халқы мен елінің бүкіл әлемдік процестегі алатын орнын бүгінгі күннің болмысын жете ұғынуға талпынған адамға өз халқының өмірбаянының беттерін парақтай отырып, өткен заман оқиғалары мен құндылықтарына, өзінің тарихи тегіне зер салып, ой елегінен өткізу қасиеті тән. ғасырлар қойнауынан жеткен бұл ескерткіштер шын мәнінде ғажайып әсер қалдырады. Бүтін бір халықтар мен құлдырау кезеңдерін бастан өткерген, тарихтың бізге беймәлім жұмбақ сырлары тұнған бұл мұралар қазақ халқы ата-бабаларының өткен өмірінің тілсіз куәгерлері болып қала береді. Жамбыл облысында орналасқан маңызды, тарихи-мәдени ескерткіштер өте көп. Олардың ішінде ата-бабаларымыздың өмірі, салт-дәстүрі, мәдени өнерлері туралы тарихи маңызды мәліметтер беретін архологиялық ескерткіштер де аз емес. Қазіргі таңда Жамбыл облысында ортағасырлардан осы күнге дейін керемет сақталып қалған тарихтан сыр шертетін археологиялық ескерткіштердің бірі - Талас ауданындағы Ақ Кесене бекінісі. Бекініс Талас ауданының Үшарал ауылынан солтүстік батысқа қарай 35 шақырым жерде, бұрынғы шөл далалы мекендегі кеуіп кеткен Қалмақ-Арық магистральді каналдың жағасында орналасқан. Ақ Кесене мұнарасын алғаш 1896 – жылы зерттеген өлкетанушы В.А Каллаур болды. Ол Ақ Кесененің мұнараға ұқсас екенін, кесененің ортасында жоғары алып шығатын айналма (винт бейнелі) саты орналасқанын айтады. Ақ Кесенені 1945, 1949 жылдары Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы, 1980 – жылдары «Қазжобажаңғырту» 1983 - жылдары ҚазМУ-дың археологиялық отряды зерттеген. Зерттелген мәліметтер бойынша бекіністің сары топыраққа ірге тассыз салынғаны анықталды. Бекініс бұрыштарында мұнаралары бар, қабырғалармен қоршалған, тік бұрышты алаңқай. Бекіністің шығысындағы Ақ Кесене деген атпен белгілі мұнара дөңгелектеу келген, диаметрі 11 метр, биіктігі 9 метр. Бекіністің мерзімі Х – ХІІ ғасыр, мұнараның құрылысы ХVІІ ғасырларда тұрғызылған деген болжам бар. Қазба жұмыстарынан табылған қыш материалдарда суармалы емес қыштардың сынықтары бар (хумдар, құмыралар). Қыштар әл-Фараби атынд. ҚазМУ-дың археология жөне этнография кафедрасында сақталуда. Әрине мұндай мұнаралы бекіністің сыртқы жаудан қорғану үшін тұрғызылғаны анық. Мұнараға саты арқылы көтеріліп, жоғарыдан бақылаушы жауынгер алыстағы жауды көріп хабарды дер кезінде жеткізуге мүмкіншілік алатын болған. Қалыңдығы 3 метрлік қабырғалардан тұрғызылған бекіністі жаудың бұзуына да оңай болмаған. Ғасырлар бойы тұрған Ақ Кесене көпті көрген қарт кісідей талай тарихи сырды ішіне бұғып бүгінгі ұрпаққа да жетіп отыр. Бір өкініштісі кесененің уақыт өте келе жаңбырдан, желден, ыстық-суықтан бұзылып топыраққа айналып кетуі ғажап емес. Талас ауданының даласында көрік беріп тұрған осындай құрылысты басқа аудандардан сақталғаны күйінде кездестіруі сирек. Көбісі бұзылып, топырақ үйіндісіне айналып кеткен. Сондықтан облысымызда сирек кездесетін Ақ Кесене бекінісін қалпына келтіру, болашаққа сақтап қалу бүгінгі күннің талабы. Осы бастан қолға алынбаса, ескерткіштің құлап қалуы әбден мүмкін. Кейін оны қалпына келтіру де мүмкін болмас. Әрине Ақ Кесенені қалпына келтіру қалай-болса солай тұрғыза салатын оңай шаруа емес.Оның қыр-сыры зерттеліп арнайы топырақтан жақсылап тұрғызылғандығы дұрыс болар еді. Биылғы жылы мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Талас ауданындағы Ақ Кесене бекінісіне, Ноғай Ишан, Илібай (Қуандық) кесенелеріне, Қызыл Рысбек тұрағы, Қара Қожа мешіті, Бөріқазған, Тәңірқазған алғашқы адамдардың тұрағы және тағы басқа да көптеген тарихи-мәдени ескерткіштерге «қорғау тақтайшалары» орнатылмақ. Облысымыздағы тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру біздің міндеттіміз, келер ұрпаққа аманат.

Ақкесене мен Көккесене туралы аңыз. Бірде Қарахан Таласта (Таразда) Бетпақтан (Бетпақ даладан) өтіп келген керуенбасыны қабылдапты. Ханға деген сый-сияпаттан берген кеурен басы: "Дат тақсыр" - депті, сонда хан тұрып: "Датың болса айт" - деген екен. Ханның аяғына жығылған керуен басы: "О, құдіреті күшті хан, мен жүрмеген жол, аспаған асу аз болар, бірақ Таластан терістіктегі құмнан (Мойынкұмнан - М.Е.) қатерлі де қауіпті жер көргенім жоқ. Үш күндік жолдың азабы үш айға| бергісіз болды. Сол жолдың торабына, қараңғы түнде жол көрсететін Темірқазық жұлдызы сияқты белгі қойдырсаңыз, Сізге Алланын, нұры жауар еді"- депті. Көреген хан тараздық шеберге Ақкесене және Көккесене мұналарын салдырыпты. Тарихи-мәдени ескерткіштеріміздің бірқатары сол жердегі топырақтың түр-түсі, реңіне немесе орналасу жағыдайына байланысты аталған. Мысалы: Ақтөбе, Ақкесене т.б. немесе жазушы М.Мағауиннің « қазақ тарихының әліппесі» (1994 ж.) деген кітабынан белгілі болатындай ақ, көк деген сөздер көне түрік сөздерінде ақ – батыс, көк – шығыс деген мағына білідіретін көрінеді. Осыдан барып Талас өңіріндегі Ақкесене мен Көк кесене тарихи сәйкестік деп ұғып бір-бірінен батыс, шығыс бағытта тұрғанын көрсетеді. Бұны қос мұнара бекіністің орналасуындағы өзіндік ерекшелікпен деп қаласың. «ақкесене бекінісінің » мұнарасына тоқталатын болсақ. Бекініс қалашық Үшарал ауылынан 30-35 шақырым, Қалмақ араықтың сол жағалауына тұрғызылған ортағасырлық ескерткіштердің тамаша үлгісі. ҚҰЭ: Ақкесене ертедегі қаланың орны. Жам. Обл. Талас а. Үш. Мекенінде орналасқан. алғаш 1896 жылы В.А. Каллаур зерттеген. Жобасы төртбұрышты, көлемі 100х100 м. айналасы дуалмен қоршалған. Солтүстік батысында шикі кірпіштен салынған мұнара бар, биіктігі 9 м. қазба жұмысы кезінде табылған заттай деректер мен қалану әдісіне қарағанда дуал 18-19 салынғанға ұқсайды. Ал қамал одан бұрын 12-13 ғ-да тұрғызылған бірақ табылған материалдар өте аз болғандықтан бұл уақытты анықтау қиын. Сонымен мұнара бекіністің мерзімі туралы әр түрлі болжамдар бар. Осы жерде назар аударатын тұс күні бүгін көзге ұрып тұрған өзіндік ерекшеліктерінде. Мысалы: кірпіштердің қалану тәсілі қызық. Тарихындағы өз дәстүр жалғастығын тауып ұстана білген ел үшін, оны бүгінге жеткізген көк түріктің ұрпағы, Қазақ халқы үшін өткені мен бүінін жалғастырар, сабақтастырар осындай мұралары еліміздің біртұтастығына қызмет етер ұлтымыздың ең басты байлығы болып қала береді. Адырын қопарса астынан қола шығатын, қабірін ашса астынан алтын адам шығатын қазақ даласы тарихи ескерткіштерге бай екені аян. Тарихи ескерткіштер тамырластықты білдіруші зат ретінде, әрі тарихындағы өз дәстүр жалғастығын тауып ұстана білген ел үшін ең басты байлығы болып қала береді. өткенге құрмет, келешекке үлгі ретінде мәдени, тарихи жәдігерлерді зерттеу, жүйелеу, қорғау және сақтау, оларды ұдайы насихаттап отыру біздің азаматтық борышымыз. Ескерткіш болсын, қорған болсын, қорым болсын бәріде өнер туындысы. Осы өнер туындаларына қарап өскелең ұрпақ ойланады, ой түйеді.

Бұл аңыздың авторы "ХАЛЫҚ"

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ, БАЙЗАҚ АУДАНЫ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ҚАЗАҚША-ОРЫСША МӘЛІМЕТТЕРІ

Baxa — Fri, 20 Apr 2012 11:13:16 GMT

2. АУҒАН СОҒЫСЫ ЖАУЫНГЕРЛЕРІНІҢ ЕСКЕРТКІШІ, (тар.) F. Мұратбаев атындағы орта мектеп территориясында орналасқан. Географиялық координаттары 42 Т 705387 4764794. 1990 жылы 1979-1989 жылдардағы ауған соғысына қатысқан жерлестердің құрметіне арнап орнатылған. Үш мүсінді композиция сегізқырлы тұғырда ту ұстаған солдаттарды бейнелейді. Композиция бетоннан соғылып, тұғыры сындырылған қызылтаспен қаланған. Мүсіннің биіктігі – 3,8 м, тұғыры – 2,0 м. Тұғырдың алдыңғы жақ бетінде «Ауған соғысына қатысқан жерлестерімізге 1979-1989» деген мәрмәр тақтадағы жазу бар.

С. Дембай

2. ПАМЯТНИК ВОИНАМ-АФГАНЦАМ (ист.). Расположен на территории средней школы им. Г. Муратбаева.

Географические координаты 42 Т 705387 4764794. Установлен в 1990 году в честь земляков – участников афганской войны 1979-1989 годов. Скульптурная трехфигурная композиция на восьмигранном постаменте изображает солдат со знаменем. Композиция выполнена из бетона, постамент облицован рваным красным камнем. Высота скульптуры 3,8 м, постамента 2 м. На лицевой стороне постамента мраморная плита с надписью: «Ауған соғысына қатысқан жерлестерімізге. 1979-1989».

С. Дембай

3. БАЙЗАҚ БАТЫР МӘМБЕТҰЛЫНЫҢ ЕСКЕРТКІШІ, (тар., өнер) Caрыкемер ауылынан шыға берісте орналасқан. Географиялық координаттары 42 Т 703691 4761678. Дұрыс дөңгелектенген пішінді үйінді төбеге орнатылған. 1998 жылы салынған: мүсіншісі – Ж. Молдабаев, сәулетшісі – А. Момынжанов. Байзақ батырдың монументалды мүсіні қызғылт-сұр граниттен жасалған, текше пішінді тұғырға орнатылған. Фигураның биіктігі – 4,2 м, тұғыры – 2,0 м. Мүсін жалпылама шешілген. Тұғыр кызыл жылтыратылған гранит тақталармен қаланған, алдыңғы жағында «Байзақ батыр Мәмбетұлы» деген жазу бар. Ескерткіштің жерден жалпы биіктігі – 9,4 м. Төбе шымдалған, айналасындағы территория көріктендірілген. Төбе етегінен ескерткішке дейін ені 1,5 м бетон баспалдақтар апарады.

Г.М. Қисамедин

3. ПАМЯТНИК БАЙЗАК БАТЫРУ МАМБЕТУЛЫ (ист., иск.). Расположен при въезде в село Сарыкемер. Географические координаты 42 Т 703691 4761678. Установлен на насыпном холме правильной округлой формы, доминирует в окружающем пространстве. Сооружен в 1998 году. Скульптор – Ж. Молдабаев, архитектор – А. Момынжанов. Монументальная фигура Байзак батыра, выполненная из розовато-серого гранита, возвышается на кубовидном постаменте. Высота фигуры – 4,2 м, постамента – 2 м. Скульптура решена обобщенно. Постамент облицован плиткой красного полированного гранита, на лицевой стороне надпись: «Байзак батыр Мамбет ұлы». Общая высота памятника от уровня земли – 9,4 м. Холм одернован, территория вокруг благоустроена. От подножия холма к памятнику ведут бетонные ступени шириной 1,5 м.

Г.М. Кисамедин

4. БАЙЗАҚ БАТЫР МӘМБЕТҰЛЫНЫҢ КЕСЕНЕСІ, (тар., сәулет). Дихан және Сарыкемер ауылдық округтерінің шекарасындағы төбе басында, Талас өзенінің оң жағалауында, ауылдың солтүстік шығысында 4-5 км жерде орналаскан. Географиялық координаттары 42 T 707569 4769235. 2000 жылы қираған ескерткіш орнына салынған, авторы-сәулетші А. Момынжанов. Байзақ батыр – би, қазақ халқының қоқанд әміршілігімен күресінің белсенді мүшесі. 1789 жылы Тараз маңында Абылайханның көрнекті серігі, аты аңызға айналған Мәмбет Құндасұлы батырдың отбасында дүниеге келген. Жас кезінен бастап ерекше ұйымдастырушылық қабілеті мен ізгілікті қасиеттерін көрсете отырып, руластары тарапынан ғана емес, берген қоқанд үкіметі тарапынан да құрметке ие болып, қоқандықтар оған жеке басының артықшылығы мен салық төлеуден босатуға құқық беретін құрметті «датқа» атағын береді. Көшпелі малшылар арасында отырықшылық пен суармалы егіншілікті игеру үдерістерін жүзеге асыруды ұйымдастырушы ретінде де белгілі. 1845 жылы Байзақ датқа патша мен Қоқандтың әскери-саяси экспанцияларына қарсы халық-азаттық қозғалысына қатысты және Кенесары Қасымұлы сұлтанның жақындарының қатарында болды. Оның Шу – Талас өзендері арасындағы азат ету қозғалыстарына белсенді қатысуы Оңтүстік Қазақстанның халық ауыз шығармашылығында айқын көрініс тапты. 1847 жылдың көктеміне қарай Шу өзенінің Кекілі-Сыңғыр жеріндегі қырғыз манаптарымен шайқаста Байзақ, Кенесарының тұтқындалуына үш күн қалғанда, сұлтан Саржанұлы Ержанмен бірге тұтқынға түседі. Тұтқыннан кейін Әулиеата маңындағы өзінің руластарына қайтып оралды. 1860 жылы Байзақ датқа Қоқанд әскерлерімен бірге генерал Г.А. Колпаковскийдің орыс әскерлерімен болған Ұзынағаш ұрысына қатысты, содан кейін туған жеріне оралып, қоқандтарға қызмет етті. 1864 жылы жазда қоқанд үкіметінің аймақтық көшпелі халыққа көрсеткен езгісіне шыдамаған ол, Әулиеата маңына орналасқан орыс әскерлеріне баласы Ақмолданы қоқандтарға қарсы күресте бірігу ұсынысымен жібереді. Қазақ биінің мұндай әрекеті туралы білген Қоқандтың билеушісі Молда Әлімқұл Байзақты ұстап алып, Ташкентке алып келуін бұйырды. 1864 жылы тамызда Әлімқұлдың жеке бұйрығымен 75 жастағы Байзақ датқа жазаның ауыр түрі: тірідей зеңбіректің аузына байлап, оқпен оның денесін пәршектеді. Халық арасында аты шыққан қарт әрі батырға жасаған ауыр жаза, Ұлы жүздің руларының қоқандықтарға қарсы шығуына әкеліп соқтырды, сондай-ақ олардың көпшілігінің орыстар жағына өтуіне себепші болды. Әкесінің өлімі үшін қоқандтардан кек алуды көксеген Ақмолда 1000 жігітімен М.Г. Черняевтің отрядына келіп қосылды, әрі оларды басқара отырып, орыс әскерлерімен Шымкент үшін болған күресіне қатысты. Оның есімі халық әндерімен аңыздарында, әр түрлі тарихи жазба деректерде ғасырдан-ғасырға жетуде. Ол ирригациялық құрылыстар салумен де белгілі. Қазіргі Тараз қаласы маңында ол қазған 20-дан астам арналар орны сақталған.

Байзақ датқаның сүйегі «Байзақ сүресі» деген жердегі ежелгі оба үстінде жерленген. Оның қабірінің үстінде кесектен тұрғызылған, 20 ғасырдың басына қарай толығымен қираған ескерткіш болған. Оның орнында 2000 жылы монолитті бетоннан, сәулетінде жергілікті дәстүрлі ғұрыптық сәулет өнеріне тән кесене соғылды. Бір күмбезді, жоспарда алтықырлы, орталық композициялы көлем, биік барабанды сфералық күмбезбен жабылған. Күмбездің ұшы шағын күмбезшемен және аймен айқындалған. Басты сыртқы көрінісі енсіз аркалы кіру тамбуры бар порталмен айқындалған. Сыртқы қабырғалары ашық хорезм кірпіштерімен қаланған. Кесенеде биіктігі 0,9 м құлпытас пен мәрмәр тақта орнатылған. Құлпытас ескі қабірдің кірпіштерінен қаланған. Ескерткіштің территориясы әрлі металл қоршаулармен қоршалған. Қыр етегінен кесенеге кең бетон баспалдақтар апарады.

4. МАВЗОЛЕЙ БАЙЗАК БАТЫРА МАМБЕТУЛЫ (ист.). Расположен на вершине холма, на границе Диханского и Сарыкемерского сельских округов, на правом берегу р. Талас, в 4-5 км северо-восточнее села. Географические координаты 42 T 707569 4769235. Сооружен в 2000 году на месте разрушившегося мавзолея. Архитектор – А. Момынжанов. Байзак батыр – бий, активный участник борьбы казахского народа с кокандским владычеством. Родился в 1789 году вблизи Тараза, в семье легендарного батыра Мамбета Кундасулы, по преданиям, видного сподвижника Абылай хана. Уже в молодом возрасте, проявив незаурядные организаторские способности и высокие нравственные качества, приобрел уважение не только у соплеменников, но и у кокандских властей, которые присвоили ему почетный титул «датка», дававший право на освобождение от налогов и личные привилегии. Известен и как инициатор процесса оседлости и освоения поливного земледелия в среде кочевых скотоводов. В 1845 году Байзак датка примкнул к народно-

освободительному движению против царизма и военно-политической экспансии Коканда и находился в составе ближайших сподвижников султана Кенесары Касымулы. Его активное участие в освободительном движении на территории Шу-Таласского междуречья нашло яркое отражение в устном народном творчестве казахов Южного Казахстана. Весной 1847 года во время сражения с киргизскими манапами вблизи урочища Кеклы-Сынгыр на реке Шу, Байзак попал в плен вместе с султаном Ержаном Саржанулы за три дня до пленения Кенесары. После освобождения из плена вернулся к своим соплеменникам в окрестности Аулие-Аты. В 1860 году Байзак датка в составе кокандского войска принимал участие в Узунагашской битве с русскими войсками генерала Г.А. Колпаковского, затем вернулся в родные кочевья и служил у кокандцев. Летом 1864 года, возмущенный произволом кокандских властей в отношении кочевого населения региона, направил в месторасположение русского военного отряда близ Аулие-Аты своего сына Акмолду с предложением о содействии в борьбе с кокандцами. Узнав об этом поступке казахского бия, правитель Коканда Мулла Алимкул приказал схватить Байзака и доставить к нему в Ташкент. В августе 1864 году по личному приказу Алимкула 75-летнего Байзака датку предали мучительной казни: привязав живого к жерлу пушки, выстрелом разорвали его тело. Жестокая расправа над популярнейшим в народе старейшиной и батыром вызвала антикокандские выступления в казахских родах Старшего жуза, в немалой степени способствовала переходу многих из них на сторону русских. Акмолда, желая отомстить кокандцам за смерть отца, привел в отряд М.Г. Черняева 1000 джигитов и, возглавив их, участвовал в составе русских войск в боях за Шымкент. Память о Байзак батыре увековечена в народных песнях и преданиях, в различных письменных исторических материалах. С его именем связано создание ирригационных сооружений. Сохранились остатки более 20 построенных им оросительных каналов, протекающих в округе современного г.Тараза.

Останки Байзак датка похоронены в местности «суре Байзака», на древнем кургане. На могиле был установлен сырцовый памятник, к началу 20 в. полностью разрушившийся. На его месте в 2000 году построен мавзолей из монолитного бетона, в архитектуре которого использованы местные традиции культового зодчества. Однокупольный, шестигранный в плане объем центрической композиции перекрыт сферическим куполом на высоком барабане. Навершие купола увенчано небольшим куполком и полумесяцем. Главный фасад выделен нешироким порталом с арочным входным тамбуром. Наружные стены облицованы светлым хорезмским кирпичом, с расшивкой швов. В мавзолее находятся сырцовое надгробие высотой 0,9 м, в котором использованы кирпичи старого захоронения, и надгробная гранитная плита. Участок памятника огражден декоративной металлической решеткой. От подножия холма к мавзолею ведут широкие бетонные ступени.

5. ЖЕРЛЕС ЖАУЫНГЕРЛЕРГЕ АРНАЛҒАН ЕСКЕРТКІШ (тар., өнер). Сарыкемер ауылында әл-Фараби атындағы Мәдениет үйінің ғимараты алдындағы алаңда орналасқан. Географиялық координаттары 42 Т 704246 4763153. 1985 ж. Жеңістің 40 жылдығына арналып салынған. Авторлары: мүсіншілер – Лотош, Сирота, сәулетші – М. Қаржасов. Мүсінді-сәулеттік кешен екі композициядан және оларды біріктіретін дөңгелек мінберден тұрады. Композициялык басымдылық – ашылған екі гүл күлтелерінің фонындағы қайғырып отырған әйел-ана бейнесіне берілген. Ескерткіш бетоннан салынып, мүсін ақ түске боялған. Күлтелердің бірінің жоғары жағында Отан соғыс ордені салынса, екіншісінде – «1941-45» деген жазу бар. Күлтелердің биіктігі – 9,0 м, мүсіндікі – 2,5 м. Мінбердің диаметрі – 6,0 м. Тұғыр алдында – мәңгілік алау.

С. Дембай

5. ПАМЯТНИК ВОИНАМ-ЗЕМЛЯКАМ, павшим в годы Великой Отечественной войны 1941-45 (ист., иск.). Расположен в селе Сарыкемер, на территории парка рядом с домом культуры имени аль-Фараби. Географические координаты 42 Т 704246 4763153.

Сооружен в 1985 к 40-летию Победы. Скульпторы – Лотош, Сирота, архитектор – М. Каржасов. Скульптурно-архитектурный комплекс состоит из двух композиций и объединяющего их круглого подиума. Композиционный акцент – фигура скорбящей женщины-матери на постаменте, на фоне двух раскрытых лепестков цветка. Памятник выполнен из бетона, скульптура окрашена в белый цвет. В верхней части одного из лепестков изображен орден Отечественной войны, на другом – надпись «1941-1945». Высота лепестков – 9,0 м, скульптуры – 2,5 м. Диаметр подиума – 6 м. Перед постаментом – Вечный огонь.

С. Дембай

6. ҚЫЗЫЛҚАЙНАРТӨБЕ МЕКЕНЖҰРТЫ, 1-4 ғғ. (археол.) Жібек Жолы ауылының оңтүстік-батыс шетінде, Қызыл Қайнар тау сайының оң жағалауында орналасқан. Географиялық координаттары 42 T 716367 4767652. Мекенжұртты 1968 жылы ҚазКСР FA ТАЭИ-ның Жетісу археологиялық экспедициясы ашып, зерттеді (М.С. Мерщиев), 1993 жылы ОҚКАЭ қазақстан-француз отряды, 2000 жылы ОҚКАЭ (К.М. Байпақов) зерттеді. 2010 жылы «Археологическая экспертиза» ЖСШ ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С.Ақылбек, Ш.Құдабаев) зерттеп құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын алған.

«Алаңды төбе» тобына жататын екі қабатты төбенің диаметрі – 100 м биіктігі – 5,5 м. Орталық бөлігіне жүргізілген қазба кезінде монументалды құрылыстың қалдығы ашылды. Өлшемдері 33х33 м болып келген шаршы бөлік периметрі бойынша ені 2-2,5 м ұзын әрі жіңішке бөлмелермен қоршалған. Қабырғалары өлшемдері 60-80х60-80х60-80 см-лік пахса кесектерінен қаланған. Бөлменің сыртқы қабырғасының қалыңдығы – 3,5 м, ішкісінікі – 1,3-1,4 м. Бөлме өлшемдері – 45-25х8-9 см, жаппасы – трапеция тектес, ірі шикі кірпіштермен иіліп қаланған. Негізінен қабырғаның жаппаға өтуі 1,6 м биіктіктен басталады. Дәліздің сыртқы қабырғаларында оқ ататын жер болса керек: тесіктер бар. Ауланың ортасында монументалды құрылыс болған.

Жобасында крест түрінде болып келген, ол төрт жапырақша тәрізді. «Жапыракшалардың» соңғы нүктесінен есептегендегі ара қашыктық – 18 м-ге жуық. Құрылыстың ортасында параллелді екі дәліз іспетті бөлме бар. Олардың да жаппасы иіліп қаланған. Батыс жақтағы бөлмеде 3 м тереңдіктен бір адам жерленген қабір тазаланды. Мүрде құрылыс тасталынып кеткеннен кейін қойылған. Адам басымен солтүстік-шығысқа қаратылып, арқасымен жатқызылып созылған кейіпте жерленген. Антрополог О.И. Исмағұловтың анықтауы бойынша, қаңқа – араласқан нәсіл типтес (монғолоидтық қоспасы бар еуропоид) 50-55 жастағы ер адам. Қабірден семсер сабының сүйектен жасалған қаптамасы табылды. Жерленген адамның мойнында өрілген алтын алқа бар. Жамбас сүйектің маңайынан темір тілі бар қоладан жасалған белдік басы табылды. Белдіктің өзі банттар түріндегі жұқа қола пластиналармен безендірілген. Сондай-ақ бір жүзді темір қанжар, 8 темір жебе ұшы табылды. Жебе ұштары – үш қанатты, біз құйрықты, ұзындығы – 6,5-7 см. Белдіктен төмен, оң аяғының сүйектеріне параллел темір семсер бар. Сабын есептемегендегі ұзындығы – 74 см. Санының деңгейінен күрделі садақтың сүйек қаптамалары аршылып алынды. Басынан бидай дәніне ұқсас жапсырмалармен әшекейленген диск түріндегі алтын табылды. Қабір 4-5 ғғ. мерзімделінеді. Құрылыстыңөзі шамасы храм болуы мүмкін, 1-4 ғғ. мерзімделінеді. Осыған ұқсас құрылыстар Орта Азиядан, атап айтсақ: Бұқара оазисінің солтүстік-батысында және Ферғанада қазылды. Зерттеушілердің пікірінше, олар еске алу культі ескерткіштеріне және онымен байланысы бар от пен күн культіне біріктірілген ескерткіш. Қызылқайнартөбе қонысынан табылған заттар ҚР FA Ә.Х. Марғұлан атындағы АИ-ның мұражайында сақтаулы.

Әдеб.: Мерщиев М.С. Поселение Кызылкайнартобе 1-4 вв. и захоронение на нем воина 4-5 вв. В кн.: По следам древних культур Казахстана. Алма-Ата, 1970. С. 79-92; Байпаков К.М., Бушарлат Р., Лекомт О., Руссе М-О. О совместной работе казахстанских и французских археологов. Доклады национальной Академии наук РК. 1993. № 3. С 72-74.

К.М. Байпақов

6. ПОСЕЛЕНИЕ КЫЗЫЛКАЙНАРТОБЕ, ранний железный век (археол.). Юго-восточная окраина села Жибек жолы, правый берег горного сая Кызылкайнар. Географические координаты 42 T 716367 4767652. Выявлено и обследовано в 1968 году отрядом ОАЭ ИИАЭ АН КазССР (М.С. Мерщиев), в 1993 году – казахстанско-французским отрядом ЮККАЭ, в 2000 году – ЮККАЭ (К.М. Байпаков). Обследовано 2010 году экспедициейСвода памятников ТОО «Археологическая экспертиза» (С.Акылбек, Ч.Кудабаев), снят инструментальный план, получены географические координаты.

Двухъярусный холм «тобе с площадкой» диаметром 100 м и высотой 5,5 м. Раскопки центральной части выявили остатки монументального сооружения. Квадратный участок со стороной 33 м по периметру был окружен длинными узкими помещениями шириной 2-2,5 м. Стены сложены из пахсовых блоков размерами 60-80х60-80х60-80 см. Толщина внешних стен помещений – 3-3,5 м, внутренних – 1,3-1,4 м. Помещения перекрывались сводами, сложенными напуском из крупных сырцовых кирпичей трапециевидной формы. Переход от основания к своду начинался на высоте 1,6 м. Во внешних стенах коридора имелись проемы, видимо, бойницы.

В центре двора находилось монументальное сооружение, крестообразное в плане, в виде четырехлепестковой розетки. Расстояние от крайних точек «лепестков» – около 18 м. В центре постройки находились два параллельных коридорообразных помещения, которые были также перекрыты сводами. В западном помещении на глубине 3 м было расчищено одиночное захоронение. Погребенный был положен в вытянутом положении на спине, головой на северо-восток. По определению антрополога О.И. Исмагулова, скелет принадлежал мужчине 50-55 лет смешанного расового типа (европеоидного с примесью монголоидного). В погребении были найдены костяная накладка от рукоятки меча, на шее погребенного имелась плетеная золотая цепочка. В области костей таза найдена бронзовая пряжка от пояса с железным язычком. Сам пояс украшен тонкими бронзовыми пластинками в виде бантиков. Найден железный однолезвийный кинжал, 8 железных наконечников стрел. Наконечники – трехперые, черешковые, длиной 6,5-7 см. Ниже пояса, параллельно костям правой ноги, лежал железный меч. Длина его без рукояти – 74 см. На уровне бедер погребенного расчищены костяные обкладки сложного лука. У черепа найдено золотое украпогребение 4-5 вв. Сама постройка, видимо, храм, датируется 1-4 вв. Аналогичные постройки были раскопаны в Средней Азии, на северо-западе Бухарского оазиса и в Фергане. По мнению исследователей, они могут быть объединены как памятники поминального культа и связанных с ним культов огня и солнца. Находки из поселения Кызылкайнартобе хранятся в Музее археологии ИА им. А.Х. Маргулана АН РК.

Лит.: Мерщиев М.С. Поселение Кызылкайнартобе 1-4 вв. и захоронение на нем воина 4-5 вв. В кн.: По следам древних культур Казахстана. Алма-Ата, 1970. С. 79-92; Байпаков К.М., Бушарлат Р., Лекомт О., Руссе М.-О. О совместной работе казахстанских и французских археологов. Доклады национальной Академии наук РК. 1993. № 3. С 72-74.

К.М. Байпаков

«Мәдени мұра – рухани мұраға» айналуы тиіс»

Baxa — Fri, 20 Apr 2012 10:03:27 GMT

«Мәдени мұра – рухани мұраға» айналуы тиіс»

Жамбыл облысының 2008-2009 жылдарға арналған «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында облысымызда орналасқан тарих және мәдениет ескерткіштерін қалпына келтіру, зерттеп-зерделеу және де сонау көне заман соқпақтары сорабынан сүрінбей өтіп, қазіргі халық тарихына айналған көне мұраларымыздың айғағын жұртшылыққа жеткізу мақсатында бүгінгі таңға дейін біршама жұмыстар атқарылып жатқандығы баршамызға мәлім. Жамбыл облысының 2008-2009 жылдарға арналған «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында облыс көлемінде алғаш рет Талас және Қордай аудандарының тарих және мәдениет ескерткіштер Жинағы» шығарылды. Жинақ мемлекеттік қорғауда тұрған және жинақ дайындау кезінде табылған ескерткіштерді қамтитын, энциклопедиялық сипаттағы ғылыми - анықтамалық басылым болып, аудан аумағында орналасқан тарихи, архитектуралық, көркемдік және археологиялық ескерткіштерді одан әрі зерттеу, қорғау және пайдалану ісінде, сондай - ақ әртүрлі нысандағы туризмді ұйымдастыруда ғылыми негіз болады. Мысалы: Талас ауданынан табылған «мұртты обасы», елімізде сирек кездесетін обалардың бірі. Қазіргі сақталған күйі 10 метрді құрайды. Алдағы уақытта осындай мұраларымыз көптеп кездесіп, «Ескерткіштер жинағына» енгізілетініне сеніміміз мол. Жамбыл облысының 2008-2009 жылдарға арналған «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Тараз қаласы Сулейменов көшесінің батыс бөлігінде орналасқан «Төрткүл-Керуен сарайына ХІ-ХІІІ ғғ.» археологиялық қазба жұмысын Ә.Марғұлан атындағы археология институты, Алматы қаласының «Археологиялық экспертиза» ЖШС–мен бірлесе жүзеге асыруда. Зерттеу жұмыстары төрткүлдің (керуен-сарай) солтүстік бұрышындағы биіктеу жерде, 1983 жылы археологиялық зерттеу жұмыстары жүрген жердің орнында жүргізілді. Сол жылы осы жерден бірнеше бөлме орындары ашылған болатын. Жиырма жылдан астам уақытта жауын-шашыннан шайылып шұңқырға айналған бөлме орындары қазіргі күл қоқыстан тазартылып, оның солтүстік-шығыс жағындағы құрылыс орындарын анықтау мақсатында 12 х 8 м көлемде қазба салынды. Қазбаға дейін жер бетінде жергілікті тұрғындардың жиі айтатын, шамамен 1960 жылдары құлаған мешіт іргетасының кейбір тастары көрініп жатты. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған қазбаның оңтүстік жағынан, жер бетінен 15-30 см тереңдіктен аталған мешіттің шығыс бұрышының іргетасының және бір қатар қаланған қабырғасының кірпіші шықты. Жобасына қарағанда мешіттің қабырғалары әлемнің төрт тарапына бағытталғанға ұқсайды. Болашақта Төрткүл керуен-сарайы аспан асты облыс өңірінде орын тепкен тарих және мәдениет ескерткіштерді анықтап, қайта қалпына келтіру және қорғау жергілікті бұқаралық ақпарат құралдары мен телеарналардан жариялау жұмыстары мен қоғамдық ұйымдармен бірлесе ауқымды жұмыстар атқарылып, жалғасын табатын болады. Жамбыл облысында орналасқан маңызды, тарихи-мәдени ескерткіштер өте көп. Олардың ішінде ата-бабаларымыздың өмірі, салт-дәстүрі, мәдени өнерлері туралы тарихи маңызды мәліметтер беретін архологиялық ескерткіштер де аз емес. Қазіргі таңда Жамбыл облысында ортағасырлардан осы күнге дейін керемет сақталып қалған тарихтан сыр шертетін археологиялық ескерткіштердің бірі - Талас ауданындағы Ақ Кесене бекінісі. Бекініс Талас ауданының Үшарал ауылынан солтүстік батысқа қарай 35 шақырым жерде, бұрынғы шөл далалы мекендегі кеуіп кеткен Қалмақ-Арық магистральді каналының жағасында орналасқан. Ақ Кесене мұнарасын алғаш 1896 – жылы зерттеген өлкетанушы В.А Каллаур болды. Ол Ақ Кесененің мұнараға ұқсас екенін, кесененің ортасында жоғары алып шығатын айналма (винт бейнелі) саты орналасқанын айтады.Тарихи-мәдени ескерткіштеріміздің атауларына байланысты айтылып, жазылып жатқан ой-пікірлер көп. Бірқатары сол жердегі топырақтың түр-түсі, реңіне немесе орналасу жағдайына байланысты аталған десе, мысалы: Ақкесене, Ақтөбе т.б. Көне түрік тілін зерттеуші ғалымдардың айтуынша ақ – батыс, көк – шығыс деген мағына білідіретін көрінеді. Осыдан барып Талас өңіріндегі Ақкесене мен Көккесене тарихи сәйкестік деп ұғып бір-бірінен батыс, шығыс бағытта тұрғанын көрсетеді. Бұны қос мұнара бекіністің орналасуындағы өзіндік ерекшелікпен деп қаласың.«Ақкесене» бекінісіне тоқталатын болсақ. Жобасы төртбұрышты, көлемі 100х100 м. айналасы дуалмен қоршалған. Солтүстік батысында шикі кірпіштен салынған мұнара бар, биіктігі 9 м. қазба жұмысы кезінде табылған заттай деректер мен қалану әдісіне қарағанда дуал XVIII – XIX ғасырларда салынғанға ұқсайды. Ал қамал одан бұрын 12-13 ғасырларда тұрғызылған деген болжам бар, бірақ табылған материалдар өте аз болғандықтан бұл уақытты анықтау қиын. Сонымен мұнара бекіністің мерзімі туралы әр түрлі болжамдар бар. Ақкесене бекінісінің назар аударатын тұс күні бүгін көзге ұрып тұрған өзіндік ерекшеліктерінде. Мысалы: кірпіштердің қалану тәсілі қызық. Жалпақ етіп құйылған кірпіштердің үш қатары жалпағынан жатқызылып қаланса, келесі қатары қырынан қаланған. Кірпіштердің осындай тәсілмен қалануы күні бүгінгі жағыдайында жиырма төрт рет қайталанатындығын байқауға болады. Бұдан өзге кірпіштердің төменгі жағы көміліп, жоғарғы жағы жел-құздың, жауынның әсерінен езіліп, бүлініп кеткендіктен да аласарған болуыда мүмкін. Мұнара конус тәріздес болып соғылған. Мұнараның түпкі жағының дмаметтрі 5 метрден асса, ұшар басының диаметрі 3,5 метр болғанға ұқсайды. Мұнараның төбесіне шығатын қабырғасына қойындастырып салынған баспалдақтың орны бар. Дегенмен мұнара түбінен бастап бітеу етіп соғылған. Оның ортасында цилиндр сияқты қуыс болмаған. Қойындастырып қаланған қуыстағы баспалдақтардың кірпіші жауынның әсерінен мүжілген. Дегенмен сол қуыс арқылы мұнараның ұшар басына көтерілуге болады. Неше ғасырдан бері бүлінбей сақталып келгеніне таңданбасқа лажың жоқ. Жоғарыда айтылған ойымызға қайтып оралатын болсақ кешенді тұрғызар кезде оның берік болуына баса назар аударылғанын көреміз. Зерттелген мәліметтер бойынша бекіністің сары топыраққа ірге тассыз салынғаны анықталды. Бекініс бұрыштарында мұнаралары бар, қабырғалармен қоршалған, тік бұрышты алаңқай. Қазба жұмыстарынан табылған қыш материалдар (хумдар, құмыралар Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың археология жөне этнография кафедрасында сақталуда. Мұнаралы бекіністің пайда болуына байланысты аңыздарға келетін болсақ: Бірде Қарахан Таласта (Таразда) Бетпақтан (Бетпақ даладан) өтіп келген керуенбасыны қабылдапты. Ханға деген сый-сияпаттан берген кеурен басы: "Дат тақсыр" - депті, сонда хан тұрып: "Датың болса айт" - деген екен. Ханның аяғына жығылған керуен басы: "О, құдіреті күшті хан, мен жүрмеген жол, аспаған асу аз болар, бірақ Таластан терістіктегі құмнан (Мойынкұмнан - М.Е.) қатерлі де қауіпті жер көргенім жоқ. Үш күндік жолдың азабы үш айға| бергісіз болды. Сол жолдың торабына, қараңғы түнде жол көрсететін Темірқазық жұлдызы сияқты белгі қойдырсаңыз, Сізге Алланын, нұры жауар еді"- депті. Көреген хан тараздық шеберге Ақкесене және Көккесене мұналарын салдырыпты. Әрине мұндай мұнаралы бекіністің сыртқы жаудан қорғану үшін тұрғызылғаны анық. Мұнараға саты арқылы көтеріліп, жоғарыдан бақылаушы жауынгер алыстағы жауды көріп хабарды дер кезінде жеткізуге мүмкіншілік алатын болған. Қалыңдығы 3 метрлік қабырғалардан тұрғызылған бекіністі жаудың бұзуына да оңай болмаған. Ғасырлар бойы тұрған Ақ Кесене көпті көрген қарт кісідей талай тарихи сырды ішіне бұғып бүгінгі ұрпаққа да жетіп отыр. Бір өкініштісі кесененің уақыт өте келе жаңбырдан, желден, ыстық-суықтан морылып құлай бастағандығы. Мұндай ортағасырлық ескеткіштердің қазіргі күнге дейін құлап қалай аман-сау жеткенін кездестіруі сирек. Көбісі бұзылып, топырақ үйіндісіне айналып кеткен. Сондықтан облысымызда сирек кездесетін Ақ Кесене бекінісін қалпына келтіру, болашаққа сақтап қалу мақсатында бүгінгі күні қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Әрине Ақ Кесенені қалпына келтіру қалай-болса солай тұрғыза салатын оңай шаруа емес. Оның қыр-сыры зерттеліп арнайы топырақтан жақсылап тұрғызылғандығы дұрыс болар еді. Облысымыздағы тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру біздің міндеттіміз, келер ұрпаққа аманат. Тарихындағы өз дәстүр жалғастығын тауып ұстана білген ел үшін, оны бүгінге жеткізген көк түріктің ұрпағы, Қазақ халқы үшін өткені мен бүгінін жалғастырар, сабақтастырар осындай мұралары еліміздің біртұтастығына қызмет етер ұлтымыздың ең басты байлығы болып қала береді. Адырын қопарса астынан қола шығатын, қабірін ашса астынан алтын адам шығатын қазақ даласы тарихи ескерткіштерге бай екені аян. Тарихи ескерткіштер тамырластықты білдіруші зат ретінде, әрі тарихындағы өз дәстүр жалғастығын тауып ұстана білген ел үшін ең басты байлығы болып қала береді. өткенге құрмет, келешекке үлгі ретінде мәдени, тарихи жәдігерлерді зерттеу, жүйелеу, қорғау және сақтау, оларды ұдайы насихаттап отыру біздің азаматтық борышымыз. Ескерткіш болсын, қорған болсын, қорым болсын бәріде өнер туындысы. Осы өнер туындаларына қарап өскелең ұрпақ ойланады, ой түйеді.

Қ.Дәурембеков

Хан Кененiң қамалдары

Baxa — Fri, 20 Apr 2012 09:34:43 GMT

Хан Кененiң қамалдары

Кетемiн деген есте жоқ,

Кетiрдi дұшпан жауларым

(Нысанбай жырау)

Кетемiн деген есте жоқ,

Кетiрдi дұшпан жауларым

(Нысанбай жырау)

Елiнiң тәуелсiздiгi үшiн басын бәйгеге тiгiп құрбан болған қазақтың ең соңғы ханы – Кенесарының өкiнiштi қазасы екi ғасырға жуық уақыт өтсе де ел-жұртын күңiрентiп келедi. Нысанбай жырау зарында Хан Кененiң бытыраған халқының басын қоса алмай кеткен арманы, қорғансыз қалған ел-жұртының тағдыры, жаншылған рухтың күйзелiсi бар. Арпалыста өткен өмiрi, оған қорған бола алмаған бейшара халқы... Нысанбай жыраудың жоқтауы бүкiл қазақтың даласына жайылды, киiз үйдiң iшiндегi қараша халық патша кезiнде ашық жыласа, кеңес заманында тығылып үнсiз егiлдi. Бұл – жеңiлген халықтың соңғы жоқтауы едi. Көшпендi өркениеттiң жеңiлiсi. Орыстың жабайы да жауыз отаршылдығының жеңiсi.Батыр өлдi, соңына ерген шоғырдың да көзi жойылды. "Бунтарьдың” көзi жойылған соң орыстан шен тағып, шекпен киген жағымпаздардың күнi туды. Төренiң көңiлi тынышталды. ХIХ ғасырдың соңында тойымсыз тонаушы губернаторлар мен орыс-түрiк соғысынан қашып, Азияны бағындыруға ғана шамасы жеткен орыстың қатыгез, дарынсыз әскербасылары жеңiске жеттi. Ердiң көзi құрыды. Қорқақ бұғып қалды, ер майданда өлдi. Ез көбейдi. Хан Кененiң жанына ерген серiктерi мен артына ерген жұртының естiлерi қаза тапқанда, тыныш ұйықтаған маубас қазақтар ұрпағын көбейттi. Маубастан – маубас, құлдан құл туды. Тәуелсiздiктен соң да бiздiң тобырлық санадан шырмалып, елдiк санаға жете алмай жатқанымыз, мойындауымыз керек, ерден емес, езден туғанымыздың кесiрiнен. Мұны отарлық сана не басқаның езгiсiнiң кесiрi деп жуып-шаюдың қажетi жоқ. Қортық санасы күнделiктi күйбеңнен аса алмайтын, нан тапқанға мәз, бейшара халiмiздiң себебi бұл.Батыр көмусiз қалды. Әлi де көмусiз жатыр. Тәуелсiздiктен соң да оларды дұрыстап көме алмай жатқанымыз, қазақты сырттан бақылаушыларға тиiмдi болар. Себебi, батырдың денесiндегi рух ғасырлар өтсе де сақталады. Батырдың басы мен денесi табыстырылса, қазақтың рухы көтерiледi. Халықтық рух оянса, құлдан туған билiктi үрей басады. Исатай мен Махамбеттiң де, Сырым батырдың да, тiптi хан Кененiң де денесi мен басын түгендемеуiмiздiң сыры осы. Жазушы Ғаббас Қабышұлы айтқан "Кенесарының денесi мен басы қосылмай, қазақтың күнi оңбайды” деуiнiң мәнi терең.ХIХ ғасырдың соңында отарлаушылардың қолдарына су құйып, қазақтың руларын бағындыруға бар күштерiн жұмсаған, даланың байлығын солардың тонауына атсалысқан байшыкештер мен билердi қайта дәрiптеу сәнге айналды. Солардың ұрпағы атам мыңдап жылқы айдады. Орынборға, Омбыға барып, губернатордың қолын жалаған, әрiсi Петерборға барып патша ағзамның етегiне жармасқан деген мазмұнда бай бабаларының атын дәрiптеп, ас берудi сәнге айналдырды. Олардың ХIХ ғасырдың соңында қарағайдай қылып салдырған мазарлары биiк те сәндi. Отарлаушылар құлатпаған. Отарлаушы билiк кiмдi, қай жерде құлатуды бiледi. Мазарларды бүгiнгi ұрпақтары қайта сылап-сипап сықитып жатыр. Керiсiнше Хан Кененiң басы қайда қалғанын әлi бiлмеймiз, Исатайдың ақтық шайқасы өткен Ақыраптың даласы баяғы алқам-салқам. Исатай әлi көмусiз. Сырым қай жерде ажал құшты, кiм өлтiрдi, қайда қалды? Әрiсiн айтқанда, Тоқтамыстың балалары қапыда өлтiрген, таспен бастырылған ер Едiгенiң сүйегi Ұлытаудың үңгiрiнде әлi ағарады. Марқұм Әлкей Марғұлан ғана жақындап барды. Басқа ешкiм ат iзiн салған емес. Сарайшықта қазақтың шаһид кеткен хандарының бастары күн астында қақталып жатыр. Жайықтың суы оларды шайып, су түбiне батырып барады. Жер басып жүргендердiң жоқты түгендеуге парасаты аз. Бұлардың бәрi түгенделмей, қазақтың рухы көтерiлмейдi, қазақтың мемлекеттiгi шартты түрде ғана. Шын тәуелсiздiк бағамы – сол тұлғалардың жанкештiлiгiнде. Хан Кененiң жанында қазақтың бұқара халқы, қандыкөйлек жолдастары – батырлары. Олардың қырғын шайқас болған жерлерде қалдырған бейiттерiнен көруге болады. Елi үшiн құрбандық бола бiлетiнiн алдын ала сезген аруақты хан жүрген жерiнде әйтеуiр ғасырлардан асатын белгiлер қалдырды. Қасымдағы батырларды елi ұмытпасын, ел есiн жинар, естi ұрпақ та келер деген ой болғандай. Хан Кененiң қолымен қаланған бекiнiстер орны, шайқаста өлген батырларын өз қолымен жерлеген тас бейiттер, жер жағдайымен мұқият жасырылған атыс ұялары әлi де Арқа мен Мұғалжар тауы, Жем бойы, Торғай мен Ырғыз өзендерiнiң бойында. Сол белгiлердi тани бiлген, көре бiлген жөн. Хан Кененiң қалдырған iздерi – шайқас болған жерлер, жер атаулары, жырлар. Парықсыз жалдамалы қырғыздардың қолынан ажалы жеткенде, өкiнiш өзегiн өртеген халқы астарлап көп нәрсенi сақтады. Қолдан келгенше Кенесарының жорық жолдарымен қайта жүрiп, жер жағдайын бақылап, соңғы ханның қалдырған iздерiн табуға болады.

БЕКIНIСТЕР

Хан Кененiң әскерi жүрген жерлерiнен патша қамал сала бастады. 1820 жылдары Көкшетау, Қарқаралы, 1830 жылы Ақмола, 1846 жылы Атбасар қорғандары салынды.Ел әлi күнге дейiн Арқадан келiп, қоныстанғанда хан Кененi қошеметтеп қарсы алған жердiң атауын сақтаған. Көкшеден ерiксiз кетiп, Арқадан ауған соңғы қонысы Торғай-Ырғыз алқабы, Мұғалжар, Жем бойы едi. Себебi, губернаторға өте алыс, оның үстiне жергiлiктi рулар ханға тiлектестiк танытты. Әскерiн азық-түлiкпен, жылқымен қамтамасыз еттi, батырларын қосты. Ең бастысы – жазалаушы отрядтардан сақтандырып отырды. "Қазақстан ХIХ ғасырдың 20-40 жылдарында” еңбегiнде Е.Бекмаханов Кенесарының ең көп күш жинаған жерi Ырғыз, Торғай даласы екенiн айтады: "1838 жылы Кенесары бастаған Орта Жүз қазақтары Кiшi Жүз жерiне – Ырғыз бен Торғай ауданына, Орынбор әкiмшiлiгiнiң шығыс бөлiгiне өте бастады. Бұл аудандар Батыс Сiбiр губернаторлығынан да, Орынбор губернаторлығынан да бiршама алыс жатқандықтан, олардың Кенесары үшiн стратегиялық маңызы зор болды. Сондықтан осы аудандардың көп уақыт ұлт-азаттық қозғалыстың орталығына айналуы кездейсоқтық емес”.Хан Кене Ырғыз, Торғай алқабына қоныс ауыстырып едi. 1845 жылы Ырғыз және Торғай бекiнiстерiн салуға кiрiстi. Қазақтың байлығын тонап, Орталық Азияға сауда мұраты үшiн жол ашуды көздеп отырған Ресей қорықпаса, ақша шашып, қаһарлы хан жолынан бекiнiстер тұрғызбас едi. "Ақтөбе облысының қазiргi Әйтеке би ауданында Кенесары көтерiлiсiнiң iздерi сақталған жер атаулары көп, – дейдi жергiлiктi өлкетанушы Рысжан Iлиясова – "Наурызбайдың қарауыл төбесi”, "Қойлыбай қырғыны”, "Басықара қопасы”. Осы өңiр тұрғындары Мираш Мырзағұлов, Шайхы Сәтiмұлы, Тұратай Шамауовтардан бұл жөнiнде талай әңгiмелерге қаныққанмын. Барлығы да Кенесарының негiзгi жорық жолдары Ырғыз-Торғай даласында, Мұғалжар тауы, Талдық, Шетырғыз, Темiрастауда, әсiресе, Мәнi әулие қорымы маңында болғанынан хабар бередi”. Осы ауданның Қарашатау елдiмекенi төңiрегiнде Кенесарының тас қамалы атанған жер атауы бар. Ақтастардан қаланған қамал орны 1950 жылдарға дейiн сақталып келгенiмен, тың игеру жылдарында тастары тасып әкетiлген. Бұл да бiр дерек.Ахмет Кенесарыұлының "Кенесары және Сыздық сұлтандар” атты өмiрбаяндық жазбасында хан Ташкент билеушiсi жауыздықпен өлтiрген екi ағасы Саржан мен Есенкелдiге, Әзiрет сұлтанға зиярат етуге келгенде Қоқан әкiмдерi өлтiрген әкесi Қасымға арнап Торғай өзенi бойында ас бердi. Аста Орта Жүз бен Кiшi Жүздiң жақсылары Кенесарыны ақ киiзге салып хан көтердi деген дерек бар. Осы тарихи орынды анықтаған дұрыс. "Сол жерде Орта Жүз бен Кiшi Жүздiң жаужүрек батырларының бәрi Кенесарыға қосылып, ылғи онымен бiрге көшiп жүрдi. Кейiнгi қосылған елдiң бәрi де орыс әкiмдерiне бағынып, бұрынғы жерлерiнде көшiп-қонып жүргенiмен де, орыстарға бiлдiрмей ханға зекет төлеп, орыс жағынан естiп-бiлген хабарларын жеткiзiп тұрды... Ол: патша қазақтарды өздерiне билетер, Абылай ханмен жасасқан шартты өзiмен де жасасар. Сонан соң Русияға арқа сүйеп алып, әкесi мен екi ағасын өлтiрген қоқандықтардан өшiмдi алармын, олардың қоластында қалған Ұлы Жүздi өзiме қаратармын, бәлкiм Қоқан хандығын жеңiп алармын деп ойлаған едi. Осы оймен алдымен орыстармен байланыс жасау үшiн Орынборға таман жақындап, Ырғыз өзенiнiң сағасына көшiп барды. Бiрақ ойлағанынан ештеңе шықпады. Орынбор мен Омбы генерал-губернаторларының бұйрығымен Кенесарыны ұстау үшiн екi жақтан да әскер шықты. Кенесары амалсыздан Русияға қарсы соғысуға мәжбүр болды”.40 мың шаңырағын соңына ерткен хан Кененiң өзiне қараған жұртына қатер төндiре алмас. Шыңғыс хан тәсiлiмен оң қанат, ортаңғы қанат, сол қанат боп жасақталған әскерi тұтқиылдан шабуылдау тәсiлiн меңгергенiмен ерекшелендi. Мұндай тәсiл Исатай мен Сырымның соғыс өнерiнен де байқалды.Кенесары мен Наурызбай бейнесi Жүсiпбек Шайқыисламұлының "Наурызбай-Ханшайым” дастанында анық сомдалды. Оқиға Кiшi Жүздiң алтын-жаппас руларының көшi-қон жолында, Батпақты көлiнiң жанында өтедi. Дастандағы жер атаулары Үшбурыл көлi, Тоқырауын, Тоғыз арал өткелi. Бұлар Торғай өзенi сағалары болуы мүмкiн. Оқиға 17 жастағы Наурызбайдың алтын-жаппастармен бiрге қоныстас Тiлеуқабақ аталығының қызы Ханшайыммен үйленуi, қыздың келiн болып түскен бойы Кенсарының көзi өтiп қайтыс болғаны жөнiнде. Ханшайым өлiмiнен соң Наурызбай ағалары Ержан төре, Ағыбай батыр, Кенесарымен бiрге Қоқанды шабуға аттанды. Бұл жоғарыда келтiрген Ахмет сұлтанның дерегiмен ұштас.

МӘНI ӘУЛИЕ ҚОРЫМЫ

Ханның жорық жолдарының бiр iзi қалса, Мәнi әулие қорымында қалуы мүмкiн деген оймен осы оқшау жатқан өңiрге арнайы барғанбыз. Мәнi әулие қорымы – Ырғыз ауданының Шеңбертал елдiмекенiнен 9 шақырым жерде оқшау жатқан төбе. Бұл – ескi Мұғалжар тауының сiлемдерiнiң жалғасы, шөгiп кеткен таудың бiр тұсы. Тас қорымдар биiк төбеде орналасқанына қармастан, арнайы бармаса бiрден көзге түспейдi. Ел аузындағы деректерге қарағанда, Мәнi әулие тарихы жоңғар-қазақ тарихымен сабақтас. Қалмақ тұтқынындағы қазақтың бiр батырымен қашып шыққан қызды әкесi қуып жетiп қайтара алмайды. Әкесiне қарамай кеткен қыз жiгiтiмен бiрге осы Ырғыз өзенiнiң жағасына жетiп дамылдайды. Төбенiң етегiндегi суға шомылып, алып бәйтеректiң түбiне келiп тыныстаған қызды жылан шағып өлтiрген. "Қалмақтың қарғысы жаман деген рас екен, мен саған жоқпын, осы жерге жерле. Бiрақ ешқашан атымды атаушы бола” деп көз жұмған қызды осы жерге қалдырған батыр әрi қарай жалғыз кеткен. Бiр аңызда ол әйгiлi Жәнiбек батыр, қыздың есiмi – Ақбiлек дейдi. Оқиға XVIII ғасырдың ортасы не соңына келiңкiрейдi. Осы төбенiң екi жағынан да өзен ағып жатыр. Бұл – далалықтағы Шетырғыз өзенiнiң Ырғыз өзенiмен тоғысатын тұсы. Қазiр жiңiшкерiп, сараң ағып жатқан өзеннiң төбемен ұштасатын аралығында ну қамыс өскен, қалың тоғай болғанға ұқсайды. Дала жолбарыстары да кезген дейдi. Осы төбенiң батысымен тiке жүре бергенде, Жем бойына жақындайсың. Ал Жем бойы Ақтабан шұбырындының кезiнде қалмақ тайпаларының қонысы болды. Әлi күнге дейiн Жемнiң жер атауларында қалмақ байларының есiмдерi сақталған.Төбе биiгiне көтерiлгенше тас қорғандарды жасырып тұр. Тас қорғандар арасы бiр-бiрiнен оқшау. Екi түрлi тарих, бiрнеше кезең оқиғалары бөлiнiп-ақ қалған. Шеткерi орналасқан қалақ тастардан қаланған, ерекше құпияны бойына жасыра бiлген бiрнеше қатарлық қорғандар сап түзеп тұрған әскер секiлдi. Осы тас қамалдың аумағы үлкен, сұсты, қатар-қатар бейiттер. Қырғын соғыстың iздерi. Оң қатар, сол қатар әскерi секiлдi, бұл жерде 60-тан астам тас бейiттер мызғымай тұр. Шебер қаланған. Әрқайсысының алдында ру таңбалары бiр үлкен жалпақ тасқа басылып қойылған. Бұл жерден арғын-тарақты, шеркеш, ысық, әлiмнiң қарасақал руларының таңбаларын ажыраттық. Кенесары сарбаздары болуы мүмкiн.Арман-өкiнiш, шаһид кеткен батырлардың "әттеңi” әлi күнге дейiн сезiледi. Бейжай қарау мүмкiн емес. Тас қорғандарды тұрғызған шебердiң қолтаңбасынан "бiздiң тағдырымыз шешiлiп қойылған. Бiз таңдаған жол – осы” деген байламды сезесiң. Әскери сап тәрiздi бейiт-қорғандар қалап, тек ру атауларын ғана қалдыруы Кенесарының сақтығынан болуы мүмкiн. Мұнда сүйегi жатқан әр батырдың отбасы, бала-шағасы, туыстары артта қалып барады. Олардың алдыңғы тағдырына кепiлдiк аз. Хан iзiне түскен жазалаушы отряд осы төбенi талай тiмiскiлемедi дейсiз бе? Ендеше батырдың аты-жөнi таспен жазылса, соның ұрпағын қырып тастар едi. Ақылды хан осы жағының бәрiн ойластырған. Бiздiң осы төбеге келе салысымен, Кенесарының сарбаздары деп жабыса кетуiмiздiң бiр себебi, Шеңбертал өңiрiнiң қариялары 1990-жылдарға дейiн Кенесарының Ырғыз өзенiнен өтiп, Жемге барар жолда шайқаста өлген сарбаздарын қойған орны Мәнi әулие қорымы деп айтқандары негiз. Жергiлiктi қариялар әкелерiнен естiген аманатты жеткiзiп кеткенiмен, Кенесары бейнесi жабық тақырып болғандықтан, мән берiлмедi. Мәселен, Шеңбертал ауылының тұрғыны марқұм Сұлтан Әжмағамбетов ақсақал 1993 жылдың ақпанында өз аталарынан естiген деректi жергiлiктi "Ақтөбе” газетiнде жариялады: "Кенесары Ырғыз өзенiнен өтiп, Мұғалжар, Жем бойына дейiн барып соғыса жүрiп, қаза болған сарбаздарына, әр рудың ерлерiне осы қорым басында бiр-бiр оба жасап, таңбасын ойып, жақпар тастармен бастарын қарайтыпты”. Сұсты обалардан әрiрек жатқан тастары көнерген, ертерек дәуiрдiң қолтаңбасын аңғартып тұрған орын баяғы аңыздың кейiпкерi – арманда кеткен, жыланнан ажалы жеткен ару болуы мүмкiн. Тастың қалануы мүлдем басқа. Үйiлiп салынған. Буддалардың тас үю тәсiлiне ұқсас. Бiрiнiң үстiне бiрiн биiктете қаланған. Не болса да шеше аманатымен қалмақтан қашқан сұлудың бейiтi. Жоңғар шапқыншылығынан кейiнгi кезеңнiң белгiсi десек, жанындағы шөгiп кеткен тас бейiттер де қалмақ-қазақ жаугершiлiгiнiң куәлерi болуы мүмкiн. Бұл бейiттердiң орналасуы Кенесары сарбаздарынан мүлдем бөлек. Кезеңдерi мүлдем басқа екенiн тастарынан, күйiнен аңғаруға болады. Екi дәуiрдiң, екi жаугершiлiктiң оқиғалары осылайша бөлiнiп жатыр....Кенесары қолының iзi қалған қорғандардан батыр рухы 150 жыл өтсе де сезiлгендей. Сездiрiп тұрғандай. Қазақтың арманда кеткен соңғы шаһид ханының аяғы тиген жерлердi қайта анықтаған дұрыс. Тас қамалдары мен қиратылған қорғандарындағы сенiмдi серiктерi ұрпағының ұмытпағанын қалайды.

Баян СӘРСЕМБИНА

Ақтөбе облысы.

sarsenbina@hotbox.ru

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАРИХИ-МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ

Baxa — Fri, 20 Apr 2012 08:54:25 GMT

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАРИХИ-МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Қазақстан Республикасының оңтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. 1939 жылы 14 қарашада құрылған. Жерінің аумағы 144,3 мың шаршы шақырым, тұрғындарының саны 983,9 мың адам (1999 ж.). Батысында Оңтүстік Қазақстан, солтүстігінде Қарағанды, шығысында Алматы облыстарымен, оңтүстігінде Қырғыз Республикасымен шектеседі. Облыс аумағындағы 383 елді мекен 10 әкімшілік ауданға, 4 қалаға, 13 кенттік және 82 ауылдық әкімшілік округтерге біріктірілген (1999 ж.) Орталығы – Тараз қаласы.
Жамбыл облысының көп бөлігі жазықты болып келген. Шу өзенінің аңғарынан солтүстікке қарай Сарыарқаға дейінгі кең өңірді сазды, ұсақ шоқылы Бетпақдала шөлі (ең биік жері Байқара жотасы, биіктігі 665м), Шу-Талас өзені аралығын төбешікті-қырқалы құмды Мойынқұм шөлі алып жатыр. Облыстың оңтүстік-батысында Қаратау жотасы (1600 м), оңтүстігінде Қырғыз Алатауы (1400 м), оңтүстік-шығысында Желтау, Айтау таулары Іле Алатауына ұласып кетеді. Ең үлкен өзені-Шу, ол облыстың шығыс бөлігінен батысқа қарай ағып өтеді. Талас өзенінің суы тау бөктеріндегі жазыққа шыққан тұсында егін суаруға пайдаланылады. Үшінші ірі өзені-Асы суы мол жылдары Таласқа қосылады. Көптеген орта және кішігірім өзендер (Шабақты, Бүркітті, Ырғайты, Құрағаты, т.б.) Қырғыз Алатауы мен Шу-Іле тауларының және Қаратаудың беткейлерінен басталады. Өзендер мұздық (Шу, Талас), қар және ыза суымен толығады. Көлдердің көбі жазда құрғап, сорға айналады. Ірілері-Ақжар, Ащыкөл, Ақкөл, Билікөл, Үлкен Қамқалы, т.б. Шу өзенінде Тасөткел бөгені, Асы бойында Терісащыбұлақ бөгені салынған. Жамбыл облысы Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі ежелден-ақ шартарапқа кетіп жатқан керуен жолдарының тоғысқан жері болған. Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Ежелгі Тараздың «саудагерлер қаласы» болып аталуы бекер болмаса керек. Тарихымыздың темір қазығына айналған Ежелгі Тараз қаласы ортағасырлар кезеңінен-ақ ірі сауда мен мәдени орталығына айналған. Бұл өңір тарихымыздың әр түрлі кезеңдерінен сақталған тарихи-мәдени ескеркіштерге бай өлке. Ескерткіштер өңірдің шығысы мен оңтүстік-шығысында Желтау, Айтау тау жоталарынан бастап оңтүстік-батысында Қаратауға дейін, солтүстігінде Сарыарқадан оңтүстікке қарай Талас алатауына дейінгі аралықта кездеседі. Жамбыл облысында 2006 жылға дейін мемлекеттік есепке алынған 1072 ескерткіш болса, оның ішінде 840 археологиялық, 111 тарихи, 107 сәулет және қала құрылыстары, 5 монументальді өнер ескерткіштері бар. 2006-2007 жылдары аралығында Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) Жуалы, Жамбыл, Талас және Сарысу аудандарында жүргізген барлау жұмыстарының нәтижесінде бұрын ғылымға белгісіз болып келген 240 ескерткішті ашып, ғылыми айналымға енгізді. Соның нәтижесінде Жамбыл облысынан ашылып, есепке алынған археологиялық ескерткіштердің саны 1080-ге жетті. Есепке алынған ескерткіштердің қатарында тас ғасырының тұрақтары, қола, ерте темір ғасыры мен ортағасырлық обалар, оба қорымдары, ежелгі және ортағасырлық елді мекендер, қалалар мен бекіністер, төрткүлдер мен қарауыл мұнаралары, жар тастарға салынған суреттер бар. Тас ғасырының тұрақтары Қаратаудың тау алды жазықтарында және далалық жазықтарда кездеседі. Тастан, тас аралас топырақтардан үйілген әр түрлі тарихи кезеңдердің обалары тау шатқалдарында, тау үстінде, тау алды жазықтарында және өзендер мен көлдердің жағаларында орналасқан. Қола, ерте темір және ортағасырлық жартастарға салынған сурет орындарын Желтау, Айтау, Хантаулары мен Қаратау және Талас Алатауының солтүстік беткейіндегі шатқалдардан және тау алды жазықтарындағы қой тастардан кездестіруге болады. Ортағасырлық елді мекендер мен қалалар Талас Алатауының солтүстік беткейімен жүрген Ұлы Жібек жолының бойында және Шу мен Талас өзендерінің аңғарларында орналасқан.